Cyberbullying ทำความรู้จักการกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์และผลกระทบที่น่ากลัวกว่าที่คิด

โลกในศตวรรษที่ 21 ได้กลายเป็นสังคมไร้พรมแดนที่เราเชื่อมต่อถึงกันผ่านเทคโนโลยีออนไลน์ ทำให้สามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารและวัฒนธรรมจากทุกมุมโลกได้อย่างง่ายดาย เทคโนโลยีนี้ตอบสนองความต้องการพื้นฐานของมนุษย์ที่อยากเป็นส่วนหนึ่งของสังคม แต่ในขณะเดียวกันก็เปรียบเสมือนตาบสองคมที่เปิดช่องให้เกิดปัญหาใหญ่ที่เรียกว่า Cyberbullying หรือการกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์ ซึ่งเป็นการละเมิดสิทธิส่วนบุคคลในหลากหลายรูปแบบ และสร้างบาดแผลที่มองไม่เห็นให้กับผู้คนจำนวนมาก

Cyberbullying คืออะไรกันแน่ ?

Cyberbullying หรือ การกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์ คือการกระทำที่แสดงออกผ่านคำพูดหรือพฤติกรรมที่ก้าวร้าวบนพื้นที่ออนไลน์ โดยมีเป้าหมายเพื่อทำให้ผู้อื่นรู้สึกหวาดกลัว, อับอาย, ไร้ค่า, รู้สึกแย่, หรือกลายเป็นตัวตลกของสังคม

ลักษณะสำคัญของการกระทำนี้ คือมักเกิดขึ้นซ้ำๆ จากผู้ที่มีอำนาจมากกว่าไปยังผู้ที่อ่อนแอกว่า และบ่อยครั้งก็อาจเลยเถิดไปจนถึงขั้นที่ผิดต่อกฏหมายและจริยธรรมได้ ในทางจิตวิทยากลไกนี้ไม่ต่างจากการกลั่นแกล้งในโลกจริง แต่โลกออนไลน์ขยายอำนาจของผู้กระทำผ่านเกราะกำบังของภาวะไร้ตัวตน (anonymity) และการเข้าถึงเหยื่อได้ตลอด 24 ชั่วโมง ทำให้บาดแผลทางใจรุนแรงและยากจะหลบหนี และนี่คือปัญหาที่ใกล้ตัวเยาวชนไทยมากกว่าที่คิด ดังข้อมูลที่น่ากังวลจากงานวิจัยระดับโลกโดย WEF Global Press Release ที่เผยว่าเด็กไทยมีโอกาสเสี่ยงภัยจากพื้นที่ออนไลน์ถึง 60% ในขณะที่ค่าเฉลี่ยทั่วโลกอยู่ที่ 56% ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่านี่คือปัญหาที่ใกล้ตัวพวกเราทุกคน

รูปแบบของ Cyberbullying ที่เราอาจะเคยพบเห็น

การกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์มักปรากฏในรูปแบบที่ซับซ้อนและเจ็บปวด ซึ่งเราอาจเคยพบเห็น หรืออาจเคยเผลอทำไปโดยไม่รู้ตัว

1. การทำให้อับอายและเสียหาย เป็นการใช้ถ้อยคำในเชิงลบเพื่อสร้างความเสียหายโดยเจตนา เช่น การโพสต์ด่าทอ, ล้อเลียนปมด้อย, ใส่ร้าย, ขู่ทำร้าย หรือพูดจาเหยียดเพศสภาพและชาติพันธู์ เพื่อให้ผู้ถูกกระทำได้รับความอับอาย
2. การประจาน คือการนำคลิปวิดีโอที่น่าอับอายของผู้อื่น เช่น คลิปที่ถูกทำร้ายหรือถูกแกล้ง ไปเผยแพร่บนโซเชียลมิเดีย เพื่อให้เกิดการแสดงความคิดเห็นที่ซ้ำเติมและสร้างความเสียหายต่อผู้ถูกกระทำ
3. การแอบอ้างตัวตน เป็นการสวมรอยใช้บัญชีโซเชียลมิเดียของผู้อื่น (เช่น Facebook Instagram) เพื่อไปโพสต์ข้อความหยาบคาย, รูปภาพอนาจาร หรือสร้างความเสียหายในรูปแบบต่างๆ โดยที่เจ้าของบัญชีไม่รู้ตัว
4. การแบล็กเมล์ คือการนำความลับหรือภาพลับของผู้อื่นมาข่มขู่ หรือ นำไปเปิดเผยบนโลกออนไลน์เพื่อให้เกิดการแชร์ต่ออย่างกว้างขวางบางครั้งอาจรวมถึงการตัดต่อภาพที่ไม่เหมาะสม หรือคุกคามทางเพศด้วยภาพอนาจาร
5. การหลอกลวง เป็นการสร้างตัวตนปลอมขึ้นมาเพื่อหลอกลวงผู้อื่นอาจเป็นการสวมรอยเป็นบุคคลที่มีชื่อเสียงเพื่อหลอกเอาเงิน หรือสร้างภาพลักษณ์ที่ดีเพื่อล่อลวงไปทำมิดีมิร้าย เช่น การล่วงละเมิดทางเพศ
6. การสร้างข่าวปลอม (Fake News) เป็นการปล่อยข่าวที่ไม่เป็นความจริงเพื่อผลประโยชน์บางอย่าง ซึ่งส่วนใหญ่มักเป็นการโจมตีฝ่ายตรงข้ามให้เกิดความเสียหาย

ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบใด ทั้งหมดล้วนมีเป้าหมายร่วมกันคือการทำลายความรู้สึกมั่นคงปลอดภัยและคุณค่าในตนเองของผู้ถูกกระทำ ซึ่งผลกระทบที่เกิดขึ้นจริงนั้นรุนแรงและสร้างบาดแผลทางใจได้ลึกซึ้งกว่าที่หลายคนคาดคิด

ผลกระทบที่มองไม่เห็น บาดแผลลึกจากการถูกทำร้ายบนโลกออนไลน์

“การกระทำที่คึกคะนอง ที่ถูกมองว่าตลก นำไปสู่จุดจบที่ไม่เคยเป็นผลดีต่อใคร”

ความสนุกเพียงชั่วครู่ของผู้กระทำ อาจหมายถึงความเจ็บปวดระยะยาวของผู้ที่ถูกกระทำ ผลกระทบที่เลวร้ายจากการถูก Cyberbullying นั้นมีอยู่จริงและรุนแรงอย่างน่ากลัว

1. ผลกระทบทางจิตใจ : การถูกกลั่นแกล้งบ่อยครั้ง ทำให้ผู้ที่ตกเป็นเหยื่อมีความเสี่ยงสูงที่จะเผชิญกับภาวะกังวลและโรคซึมเศร้า
2. ความรู้สึกที่ไม่ปลอดภัย : ผู้ถูกกระทำจะรู้สึกเหมือนถูกโจมตีได้ทุกที่ทุกเวลา แม้จะอยู่ในบ้านซึ่งเคยเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่สุดก็ตาม สภาวะนี้สร้างความเครียดเรื้อรัง (chronic stress) และทำให้ระบบประสาทตื่นตัวอยู่ตลอดเวลา ส่งผลให้ไม่สามารถพักผ่อนทางใจได้อย่างแท้จริง
3. ความเสี่ยงที่ร้ายแรงที่สุด : ในกรณีที่รุนแรง การถูก cyberbullying อาจเป็นส่วนหนึ่งของสมการที่นำไปสู่การฆ่าตัวตายได้ ข้อมูลจากศูนย์สถิติสุขภาพแห่งชาติ (NCHS) ของสหรัฐฯ พบว่าการฆ่าตัวตายเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับสองในกลุ่มอายุ 10-34 ปี สอดคล้องกับงานวิจัยของสมาคมพยาบาลจิตเวชแห่งประเทศไทยที่พบว่ากลุ่มตัวอย่างที่ถูกรังแกบนโลกออนไลน์มีความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายในระดับที่รุนแรง

ปัญหา cyberbullying ไม่ใช่แค่เรื่องส่วนตัวระหว่างบุคคล แต่ยังเชื่อมโยงกับหลักสากลที่สำคัญอย่าง “สิทธิมนุษยชน” อีกด้วย

Cyberbullying ในมุมมองสิทธิมนุษยชน

ในมุมมองด้านสิทธิมนุษยชน Cyberbullying ถือเป็นการกระทำที่ขัดต่อปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (UDHR) ซึ่งเป็นข้อตกลงที่นานาประเทศเห็นพ้องต้องกันว่า มนุษย์ทุกคนมีสิทธิและเสรีภาพของเรานั้น ต้องไม่ไปละเมิดสิทธิของผู้อื่น ดังนั้น พฤติกรรมการกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์จึงถือเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างชัดเจน

การตระหนักว่าการกระทำของเราส่งผลกระทบต่อสิทธิของผู้อื่นคือก้าวแรกที่สำคัญที่สุดในการสร้างสังคมออนไลน์ที่ดีขึ้นสำหรับทุกคน

คิดก่อนโพสต์ : สร้างเกราะป้องกันและหยุดวงจรการทำร้าย

คำพูดที่เราพิมพ์ออกไปโดยไม่คิด อาจกลายเป็นอาวุธที่ทำร้ายความรู้สึกของใครบางคนไปตลอดกาล คำพูดที่คนไทยใช้บูลลี่กันมากที่สุดมักเกี่ยวข้องกับรูปลักษณ์ เพศ และทัศนคติ ซึ่งส่งผลกระทบต่อจิตใจอย่างมหาศาล

คำที่ใช้บูลลี่ (ตัวอย่าง)	ผลกระทบต่อความรู้สึกของผู้ถูกกระทำ
โง่ ปัญญาอ่อน ต่ำตม	บั่นทอนการรับรู้คุณค่าในตนเอง (Self-Worth) และสร้างบาดแผลทางความคิดที่ฝังลึกว่าตนเองไม่ดีพอหรือด้อยความสามารถ
ไม่สวย ขี้เหร่ ดำ อ้วน	นำไปสู่ภาวะเกลียดชังร่างกายตนเอง (Body Dysmorphia) ทำลายความภาคภูมิใจในรูปลักษณ์ และอาจเป็นชนวนของพฤติกรรมการกินที่ผิดปกติ
ตุ๊ด กะเทย ชะนี	โจมตีแก่นแท้ของตนเอง (Identity) ลดทอนความเป็นมนุษย์ให้เหลือเพียงภาพเหมารวมทางเพศที่บิดเบี้ยว และสร้างความรู้สึกแปลกแยกจากสังคม

สิ่งที่สำคัญที่สุดในการอยู่ร่วมกันในสังคมคือ “การคิดถึงใจเขาใจเรา” ซึ่งเป็นหัวใจของความฉลาดทางอารมณ์และสังคม (Social and Emotional Intelligence) และหลักการง่ายๆ ที่จะช่วยหยุดวงจรนี้ได้คือ “คิดก่อนโพสต์” ก่อนจะพิมพ์หรือแชร์อะไรออกไปลองถามใจตัวเองว่า หากเราเป็นคนคนนั้น เราจะรู้สึกอย่างไร อย่าตัดสินคนอื่นเพียงเพราะสิ่งที่เราเห็น เพราะความสนุกสนานเพียงครั้งเดียวของเรา อาจะสร้างบาดแผลทางใจที่เจ็บปวดให้ใครบางคนได้ตลอดไป

ดังนั้น การร่วมรณรงค์ให้ “หยุดการกลั่นแกล้งบนโลกออนไลน์ (Stop Cyberbullying)” ไม่ใช่แค่การปกป้องตัวเอง แต่คือการร่วมกันปกป้องสิทธิและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของทุกคนในสังคมดิจิทัล